Promjenjeno ponašanje u vezi sa zavisnošću može biti:

-           psihološkog karaktera, u djetinjstvi ili nezrelosti u životu;

-           socijalnog karaktera koja je uslovljena pojedincem i socijalnim odnosima;

-           specifična zavisnost kod droge ili drugih psihoaktivnih sredstava.

Bolest zavisnosti podrazumijeva da pacijent zbog psiholoških ili fiziološ-kih razloga ne može da prekine upotrebu te supstance. Bolest zavisnosti znači da osoba koristeći psihoaktivnu supstancu zanemaruje sve životne aktivnosti. To razvija psihičku i/ili fizičku zavisnost i suštinski „oštećuje zdravlje”.

To je bitna razlika između povremenog uzimanja alkohola i alkoholizma kao bolesti zavisnosti. Povremeno oganičeno i socijalno prihvatljivo uzimanje alkoholnih pića ne dovodi do štetni posljedica. 

Svjetska zdravstvena organizacija definiše zavisnost na sljedeći način: Zavisnost je stanje periodične i/ili kontinuirane intoksikacije prouzrokovane ponovljenim uzimanjem prirodnih ili sintetičkih droga.

Američki klasifikacioni sistem je napustio izraz „psihoaktivna supstanca” precizirajući da su to „poremećaji u vezi sa upotrebom supstanci”.

Postoje naredne odlike adikcije (zavisnosti, toksikomanije):

1. Habituacija -jaka želja i potreba da se nastavi uzimanje psihoaktivne supstance.

2. Tolerancija - tendencija ka uzimanju veće količine psihoaktivne supstance.

3. Štetni efekti za zdravlje osobe i društvo zbog uzimanja psihoaktivne supstance.

4. Psihička i fiziološka zavisnost od efekta psihoaktivne supstance.

5. Želja da se prekine sa adikcijom i pokušaji ostavljanja psihoaktivne supstance.

6. Kontinuirana upotreba supstance uprkos saznanju da je ona uzrok bolesti.

7. Zanemarivanje drugih zadovoljstava zbog korišćenja psihoaktivne supstance.

8. Apstinencijalni sindrom - prestanak uzimanja droge dovodi do apstinencije.

9. „Circulus vitiosus”- uzimanja i ostavljanja psihoaktivne supstance.

Intoksikacija je prolazno stanje zbog unošenja toksičnih materija.

Zloupotreba psihoaktivne supstance je posljedica korišćenja supstance u u životno opasnim situacijama (vožnja, profesinalnost, rizičke igre u intoksikaciji.

Zavisnost može biti: blaga, srednja ili teška zavisnost.

Apstinencijalni sindrom je grupa simptoma koji se pojavljaju nakon i produženog i ponovnog uzimanja psihoaktivne materije.

Najvažnije zavisnosti koje se razvijaju u oboljenja jesu: a) alkoholizam,    b) narkomanija, c) tabletomanija, d) nikotinomanija, e) kofeinomanija, f) ostale veoma česte zavisnosti: grickanje, kockanje, parničenje..., g) ostali poremećaji ponašanja: trihotilomanija, kleptomanija, seksualomanija...

I) ALKOHOLIZAM

U periodu od prije oko 6 000 godina p.n.e. alkoholna pića se pominju kao sredstvo za lijek, hranu, razonodu, početak svakog i seksualnog uživanja. Danas je upotreba alokoholnih pića u širokom rasponu: od običajnih normi pri rađanju do umiranja, boemije, ljubavnih predigri, tokisokomanije i okidača u ubistvu. „Nijedna supstanca nije prolia više suza znoja i krvi kao alkohol”.

Alkoholizam se definiše kao poremećaj u kojoj ponovljena upotreba alkoholnih pića ima nepovoljan efekat na zdravlje onog ko ih uzima. Korisnici su osobe koje zbog nekontrolisane upotrebe alkoholnih pića pokazuju manifestacije raznih tjelesnih oboljenja ili manifestacije duševnih poremećaja.

„Alkoholičari su one osobe koje ekscesivno uživaju alkoholna pića pos-tajući postepeno zavisne od alkohola. Tada oni ispoljavaju bilo otvorene duševne poremećaje, bilo manifestacije koje zahvataju njihovo tjelesno i duševno zdravlje, njihove odnose sa drugim osobama i dobro socijalno i ekonomsko ponašanje, bilo da samo ispoljavaju prodrome koji nagovještavaju poremećaje takvog karaktera”- modifikovano po definiciji SZO.

Razvoj alkoholizma formira „alkoholni trougao”:

1. Čovjek, kao prvi i glavni faktor,

2. Socijalna sredina, što daje obilježje socijalnih uticaja na bolesti,

3. Faktor alkohol, sa svojim farmakološkim osobinama.

Epidemiologija alkoholizma daje u opštoj populaciji 1 - 3 - 5 % žena i 3 - 5 - 10 % muškaraca koju su u kategoriju zavisnosti. Tu su 10 % žena i 20 % muškaraca u grupi zloupotrebe. Zavisnost i zloupotreba se javljaju tokom 5 godina stalne upotrebe. Više od jedne polovine ubistava i oko 15 % samoubistava je u vezi sa alkoholom. Alkoholizam skraćuje dužinu života za desetak godina. Nema tačnih podataka u koliko je saobraćajnih nesreća alkoholisanost direktni uzrok, ali svi argumenti govore da je to više od polovine svih udesa.

Resorpcija preko sluzokože želuca je oko 20% od ukupno unešene količine alkohola. Najveći dio, 80%, se resorbuje preko sluzokože tankog crijeva. Resorpcija počinje odmah nakon unošenja i razvija se brzo, tako da se prosječno za jedan čas resorbuje oko 70% cjelokupne količine, a potom  ostalih 30%. Praktično više od 90% alkohola prelazi u krv i oksidiše se, a 10% napušta organizam respiracijom i diurezom. Alkohol se eliminiše putem urina, ekspiracionog vazduha, znoja, kao i razgradnjom u jetri i ekskretornim tkivima.

Predpostavlja se da se oko 2% eliminiše urinom, a ukupno 6% zajedno urinom, ekspiracionim vazduhom i znojem. Ukoliko se sve ovo stimuliše, znači diureza, hiperventilacija ili znojenje, može se povećati eliminacija alkohola samo do 10%. Sve ostalo se metaboliše i razgrađuje u organizmu.

Prema Jellineku postoje četiri faze alkoholizma:

1. Prealkoholičarska faza

2. Prodromalna faza

3. Kritična faza

4. Hronična faza.

Simptomi alkoholne zavisnosti mogu da budu: primarni i sekundarni.

1. Primarni simptomi se dijele na: a) specifično toksikomanske (kao gubitak kontrole, alkoholne amnezije, nemogućnost apstinencije i stalni pad tolerancije) i b) nespecifično toksikomanske (učestalo opijanje, jutarnje pijenje, usamljeno pijenje, promjena obrasca pijenja, karakterne izmjene, pijenje na radnom mestu).

2. Sekundarni simptomi mogu da se podjele na a) reagovanje ličnosti - pacijenta (bijes, agresivnost, pompeznost, optuživanje, ljubomora, anksioznost, kajanje), i b) socijalna reagovanja (apsentizam, sukob sa organima vlasti, promjena radnog mjesta, gubitak posla, zanemarivanje porodice).

Komplikacije alkoholizma su: 1. spoljni izgled; 2. gastrointestinalne smetnje; 3. lezije jetre; 4. lezija pankreasa; 5. Lezija srca; 6. Promjena potencije- zbog intoksikacije, loše ishrane živaca i neurednog života slabi seksualna moć; 7. slabija tjelesna otpornost; 8. slabiji periferni nervni sistem kod 90% alkoholičara; 9. toksična oštećenja pluća, bubrega, prostate; 10. suženja vidokruga, hipoakuzije; 11. i alkoholizam daje intrauterino lezije fetusa kao fetalni alkoholni sindrom.

Psihijatrijske komplikacije alkoholizma mogu da se podijele na:

a) Poremećaji psihičkih funkcija i karakterne izmjene;

b) Psihotične manifestacije;

a) Poremećaji psihičkih funkcija i karakterne izmjene daju ličnost alkoholičara.

b) Psihotične manifestacije izražavi se u obliku raznovrsnih oboljenja:

1. Patološko akutno napito stanje;

2. Delirijum tremens;

3. Patološka ljubomora alkoholičara;

4. Druga sumanuta ispoljavanja alkoholičara;

5. Alkoholna epilepsija;

6. Alkoholna demencija - encefalopatija;

7. Korsakovljeva psihoza;

8. Alkoholna halucinoza.

Tretman alkoholičara je kompleksan traje do 5 godina i sastoji se od:

1. Medikamentozne terapije: rehidracija,  detoksikacije, anksiolitici, antipsihotici, antidepresivi, averzivna (antabus) terapija.

2. Individualne psihoterapije su raznovrsne u zavisnosti od potencijala ličnosti, kao i oslonca od strane sredine koji bi pomogao pomoći u izmjeni ponašanja.

3. Grupne psihoterapije su korisne kad bolje motivisani podstiču nemotivisane.

4. Porodična terapija je danas, gotovo nešto bez čega se ne može učiniti nijedan korak ka ozbiljnijem liječenju alkoholizma. Porodica je bila i ostala milje u kome se „stvaraju ili kvare ljudi” i to je smisao porodične terapije alkoholizma.

5. Socioterapije - okupaciono-radne terapije na svijetu imaju bezbroj kombi-nacija, i oblik su tremana bez koga nema liječenja alkoholizma.

6. Forme mogu da budu različite, kao i kultura pristupa liječenju alkoholizma, ali je principijelnost u radu ista.

7. Kod nas su bili klubovi liječenih alkoholičara kao dobra terapijska mjera. Društvo u tranziciji vapi za klubovima uopšte, a pogotovu icjeljenjem kroz igru.